XI

Калі прапала Канстанцыя, Атос не захацеў дапамагаць д'Артаньяну шукаць яе, сказаўшы, што не існуе ў свеце такой жанчыны, якую варта было б шукаць, калі яна прапала... Тым больш, здагадваючыся, дзе яна.

У мяне прапалі адразу дзве: Лі-Лі, пра якую Зоя здагадвалася, куды яна падзелася, і Лідзія Паўлаўна, пра якую здагадваўся я сам. Адну з іх, думаючы што заўгодна пра другую і ўсіх астатніх, трэба было знайсці... Так што наўрад ці ўсю праўду казаў д'Артаньяну Атос.

- Разам думаць - разам ведаць... - апранулася і села піць каву Зоя. - Усё тое, што паасобку ведаем. Расказвай...

Колькі жанаты я быў з Нінай, столькі яна мучыла мяне гэтым: усё мы павінны былі адзін пра аднаго ведаць і ўсё вырашаць разам. Штовечар, паклаўшы спаць Камілу, яна зачынялася са мной на кухні і пачыналася: скажы, раскажы... Дзе ты быў, з кім сустракаўся, пра што гаварылі... Сама пра сябе Ніна ўсё дарэшты расказвала, але што там было слухаць... У нас шмат завялося сумесных звычак, толькі звычка думаць і рабіць усё разам так і не завялася. Засохла, не расквітнеўшы, як Ніна ні палівала яе, як ні старалася... Свае праблемы я звык вырашаць ці сам, ці з людзьмі староннімі, не ўцягваючы блізкіх. Блізкім маім праблем са мной і без маіх праблем хапала.

- Расказвай, - нецярпліва паўтарыла Зоя. - Спачатку ты, пасля я... - Яна нахіліла галаву і, абцягваючы сукенку, слізнула па грудзях рукамі: - Чаго ты так глядзіш?..

Я падаў ёй люстэрка.

- Паглядзіся...

- Што ў мяне там?.. Дзе?..

Я піў каву і любаваўся, не мог не любавацца нібыта новай, удвая прыгажэйшай за тую, якая прыйшла да мяне дзве гадзіны таму, жанчынай. Не старонняй і не блізкай, выпадкава маёй. Мне шанцуе на выпадкі, гэта факт. Як факт і тое, што Зоя - жанчына не проста прыгожая. Зоя ўдвая разумнейшая за сваю прыгажосць, і яна здольная мне дапамагчы...

- Хочаш сказаць, што ад гэтага прыгажэюць? - паклала люстэрка Зоя. - Я сама заўважыла, у цябе пра іншае пытаюся...

Я ледзьве стрымліваўся, каб сапраўды ўсё не расказаць... Пасля блізкасці з жанчынай такое здараецца - раптам, зарыўшыся ў яе, адчуешся злітным з ёй, і неадольна пацягне цябе, як дым у комін: адкрыцца, даверыцца... Але мне і ў гэтым ставала вопыту, і ніводнага разу не было такога, каб адкрыўшыся, даверыўшыся, я не пашкадаваў пасля, што не стрымаўся.

З той жа Нінай... Я расказаў неяк ёй - якраз пасля блізкасці - пра Анну Вызвышэнскую, якой не бачыў... Пра слепату жадання, пра вышыню, пра палёт - пра ўсё, нават пра шалік сказаў. Я раскрываўся, каб даказаць Ніне, што ва ўсім перад ёю шчыры, душой, як і целам, аголены - няма ў мяне ад яе таямніц... Спрабаваў давесці, што тое, што адбылося, адкрылася мне з Аннай - перакінулася на яе, на Ніну...

Шалік Ніна выкінула, а мяне дастала... Па сутнасці з гэтага і пачаўся наш шлях да разводу.

- Ты хочаш дапамагчы мне, Зоя?

- Я ўсім нам хачу дапамагчы. Табе, Лі-Лі, сабе...

Ну, калі так Лі-Лі дапамагаць...

- Знайдзі Лідзію Паўлаўну. Пад Масквой ёсць Дом для ветэранаў сцэны, яна там павінна быць. Даведайся, дзе гэта, і знайдзі.

- Больш нічога?

- А што яшчэ?.. З-за нечага ж яна баялася, што ў яе пісталет знойдуць. З-за чаго?

Зоя ўзняла бровы, нібы здзівіўшыся, што я дасюль не даўмеўся, з-за чаго?..

- Пра гэта я і хацела разам з табой падумаць...

- І што мы надумаем?.. І нашто нам думаць, калі яна сказаць можа?

- Магла б, дык сказала б... Не збегла б...

Таксама праўда.

- Я ў такой пастцы зараз, Зоя... Не ведаю, як выскачыць. Адзінае выйсце - знайсці таго, хто забіў Ігара Львовіча. Ніхто, апроч мяне, шукаць не будзе.

Зоя ўсё яшчэ глядзела на мяне, нібы нечаму ўва мне здзіўляючыся, і разважаючы нібыта, ці казаць цяпер тое, што ёй карцела сказаць. Асцярожна нахіліўшы кубачак з кавай так, што з яго кропля ў сподак капнула, яна спытала:

- А да каго ты мяне пасылаеш?..

Яна спытала - і я зразумеў, пра што яна спытала, і Зоя не спынілася:

- Лідзія Паўлаўна забіла.

А я за разумніцу яе трымаў...

- Апошняя кропля... і не вытрывала.

Лідзія Паўлаўна вершаліну фікуса зрэзаць не магла, бо фікусу балюча...

- Я паўжыцця яе ведаю, Зоя! Яна начавала ў мяне, мы спалі ў адным ложку з Дартаньянам! Ігар Львовіч - адзіны сын у яе, якім бы ён ні быў - адзіны! А ты ў сподачак каву капаеш: Лідзія Паўлаўна забіла!..

- Ты і з Лідзіяй Паўлаўнай?.. - здзіўлена і, калі мне не здалося, нават раўніва глянула Зоя...

Не, праўду д'Артаньяну казаў Атос.

- Ты зробіш тое, пра што я цябе прашу?..

Зоя выцерла пальцам кроплю кавы на сподачку і аблізала палец.

- Зраблю... А Дартаньна куды?

- Дартаньяна я пагляджу.

- І пісталет паглядзіш?

- Зоя...

- Што Зоя?..

- Я схаваю...

- Нашто яна яго хавала?..

- Для таго і прашу цябе паехаць, каб дазнацца.

- А сам?

- Сам не магу.

- Чаму?

- Бо ў мяне тут справы.

- Якія?

- Розныя. Розных спраў па самае горла!

- Ты чаго крычыш?

- Хто крычыць? Я крычу? Я не крычу.

- Крычыш! - Зоя ўскочыла, перакуліла кубачак з недапітай кавай і, запырскаўшы сукенку, зноў села. - Пацалуй мяне...

У яе раздзімаліся ноздры, яна пакусвала губы... Тое, чаго чакала Зоя паўжыцця, цяпер прыходзіла, вярталася да яе ці не кожныя паўгадзіны... Калі так і далей пойдзе - мне не доўга жыць.

- Толькі не кусайся... - пацалаваў я яе.

- Не тут... Хачу не тут... Там хачу...

Адсунуўшы стол, я ўкленчыў перад ёй, злізаў кропелькі кавы з сукенкі, рассунуў у каленях і падняў, закінуў на плечы не такія доўгія-доўгія, як у Лі-Лі, але танчэйшыя ў шчыкалатках і кругла-стройныя вышэй, што называецца бутэлечкай, ногі - і пацалаваў Зою там, дзе яна хацела...

Яна кончыла адразу, ледзь толькі я, паводзячы і пакручваючы языком у акуратненька вылепленых, трошкі прыпухлых губах яе вульвы, праслізнуў, праплыў знізу ўверх ва ўсёй яе атласнай глыбіні і, вынырнуўшы, даласціўся, дакрануўся да ружовай, пульсуючай жамчужыны - маленькай Этны, якую сам разбудзіў...

- Не забі толькі Дартаньяна, - сказала Зоя ў прыхожай, дзе Дартаньян закруціўся каля яе ног. - Ён у Лідзіі Паўлаўны адзіны.

Цынічнай прыкідваецца - для чаго?.. Гэтага дабра ўва мне самім стае.

- Ён не Максім...

- І ты не Максім... - Зоя паружавела, стала ўся ружовай жамчужынай. - Выбачай.

Лі-Лі б не паружавела...

Зоя корпалася ў сумачцы, аглядалася ў прыхожай, робячы выгляд, нібы нешта шукае... Яна і пацалаваная ехаць не хоча?..

- Ты не хочаш ехаць, Зоя?..

- Не хачу, але паеду. А ты Лі-Лі знайдзі.

Мы зайшлі ў кватэру Рутнянскіх, я ледзьве змусіў сябе парог пераступіць - так мёртва пахла ў кватэры. Зоя пераапранулася ў дарогу, якраз вечаровыя цягнікі на Маскву пачыналі ісці, а я ў пакоі Ігара Львовіча схаваў пісталет. Толькі тут яму быць - і ні ў якім іншым месцы. І знайсці яго павінны, калі шукаць будуць, толькі тут.

Пасадзіўшы на цягнік Зою, якая цмокнула мяне на развітанне: "Ты глядзі Лі-Лі знайдзі, каля яе чачэнец нейкі круціцца, на машыне падвозіць..." - я рушыў пехатою ўздоўж чыгункі на Грушаўку. Ісці ад вакзала да Грушаўкі, каб перагаварыць з Крабічам, было недалёка.

Які чачэнец?.. Поль каля яе круціцца... Хоць каля Лі-Лі хто-заўгодна можа круціцца.

Сцежкі-дарожкі маладосці пылам не заносяцца, трава ўздоўж іх не жухне. Здзіўляцца застаецца, як рвуцца, канчаюцца, не пачаўшыся, новыя, такія быццам бы патрэбныя сувязі, а нітачкі ў маладосць - нібы ўжо і без патрэбы - трымцяць, трываюць... Эх, мне б жыць-пажываць ды на Грушаўцы з Крабічам гімны пісаць!..

Даўно я тут не быў... Даўжэзны драўляны дом, які ўсё збіраліся знесці і ўсё ніяк не зносілі, яшчэ глыбей урос у зямлю і яшчэ болей нагадваў - з двума тамбурамі сеняў пасярэдзіне - два сашчэпленыя вагоны. За тыя гады, што ён прастаяў, колькі ў ім народу праехала, Божа ты мой!.. І я хоць і коратка, але весела ў ім катануўся. З песнямі, з пясняркамі... Дзеванькі, дзе вы?..

Зрэшты, калі паўспамінаць, дык не адно гульбішчамі, не толькі дзеванькамі гукнецца гэты стары, урослы ў зямлю падмуркам і завалены кнігамі да даху, дом на Грушаўцы. Крабіч - не я, былы хлапчук вясковы. Крабіч - карэнны мінчук з сям'і патомных інтэлігентаў, сям'і з расстраляным дзедам і сасланым у Караганду, дзе ён і памёр у псіхушцы, бацькам. У гэтым доме я ўпершыню пачуў ад наіўных, як мне здавалася, людзей, што прыходзілі сюды, прыгожую казку пра старадаўнюю, магутную Беларусь, якая называлася Вялікім Княствам Літоўскім, пра яе пераможны рух да мора Балтыйскага і да мора Чорнага, пра славу яе вялікіх князёў і нязломных ваяроў...

- Легенда гэта... - сказаў я Крабічу, наслухаўшыся ягоных гасцей і не назваўшы ўсё ж мінуўшчыну іх міражнай Беларусі казкай.

- Гэта ўкрадзеная ў нас гісторыя, прыдурак, - раздражнёна адказаў Крабіч. - За легенды не расстрэльваюць.

Довад быў сур'ёзны... І Крабіч, і ўсе, хто прыходзіў сюды, неяк сур'ёзна дзервянелі, калі пра Беларусь ім казалі не тое, што яны хацелі самі казаць.

- Хай так. Але хто нам тую гісторыю верне? Літоўцы?.. Палякі?.. Рускія?..

- Самі вернем. Займеем сваю, беларускую дзяржаву - займеем і сваю гісторыю.

- І калі яно будзе?

- Хутчэй, чым ты думаеш...

Я пра сваю, беларускую дзяржаву ніяк тады не думаў - ні хутчэй, ні павольней... "Адмарожаны", - думаў я пра Крабіча. Вялікі, магутны Савецкі Саюз навісаў на геаграфічных картах над усім светам - і тое, што было пры маім жыцці, будзе, мне ўяўлялася, і пасля мяне, і заўсёды.

Крабіч так не лічыў... Сярод сваіх кніг, старых і рэдкіх, ён знайшоў для мяне даведнік па картаграфіі. У кнізе той, болей падобнай на альбом, была ўклейка з дзіўнай геаграфічнай картай Мендзялеева... Таго самага, які, аказалася, быў не толькі хімікам, што прыдумаў перыядычную табліцу. На карце ягонай Расія скіроўвалася не так з усходу на захад, як з поўначы на поўдзень, была пераважна поўначчу Азіі, а не ўсходам Еўропы, якая канчалася на Беларусі.

- Расійская імперыя, Савецкі Саюз цяперашні, толькі ў звыклай праекцыі Гаўса на вяршыні свету ляжыць і над усім светам навісае, - ледзь не носам тыкаў Крабіч мяне ў тую нязвыклую карту. - А на самой справе, як у праекцыі Мендзялеева, зусім нават не...

- Ну і што? - не спасягаў я. - Намаляваць можна ў любым ракурсе.

- Картаграфія - навука, а не мастацтва, - моршчыўся на мяне, як на недапечанага, Крабіч. - Мендзялееў - вучоны, ён выбіраў не найвыгадны ракурс, а хацеў дакладнасці. Еўропа, дык Еўропа, Азія, дык Азія. Выйшла, што Азія... Потым і Блок пісаў: "Так, скіфы мы, так, азіяты мы..." А азіяцкая краіна - гэта найперш азіяцкі спосаб мыслення. Пугачоўшчына, манілаўшчына. Ідэя веры і ахвяры, якая з еўрапейскім практыцызмам ніяк не стыкуецца. Хіба толькі надумана, штучна. Альбо гвалтоўна... І Беларусь адарвецца ад Расіі на гэтым стыку, вернецца да еўрапейскага спосаба мыслення...

Я зноў не расшалопваў.

- А чым Азія горшая за Еўропу?

- Нічым. Толькі яна Азія. І Расія са сваёй азіятчынай як спрадвеку Еўропу падманвала, так і падманваць будзе...

Я падумаў тады, што калі-небудзь за такія геаграфічныя даследаванні ён абавязкова акажацца, як і бацька ягоны, у самай, што ні на ёсць, Азіі... А вось жа не: сядзіць у хаце на тым жа стыку...

Дзверы ў палову дома, якую займаў Алесь, былі наросхрыст, і цераз сені відаць было, што Крабіч не адзін - з братам-міліцыянтам. Ну, можа, яно і да лепшага: мне што ў Еўропе, што ў Азіі патрэбныя зараз свае міліцыянты.

Браты - зразумелая рэч: вечар, Еўропа, надвор'е някепскае - сядзелі і пілі. Заадно гулялі ў шахматы.

- Здароў, каб над табой поп зароў... - гасцінна адгукнуўся на маё прывітанне Крабіч, які званіў мне ўчора ўраніцы і прасіў дапамагчы. - Закуску прынёс?.. У нас есці няма чаго.

Брат прыпадняўся.

- Я скокну да сябе, гляну яшчэ ў халадзільніку...

- Сядзі, Сяржук, - спыніў яго Крабіч. - Чаго глядзець, глядзелі ўжо... Шахматамі загрызем. Канём вунь, ці сланом - столькі мяса.

- Я не піць, Сяргей, - сказаў я брату. - Па справе.

- Піць і ёсць справа, - нагой падсунуў мне задэль Алесь. - І Сяржук, а не Сяргей!.. Табе колькі ўдзяўбешваць, што ў беларусаў свае імёны, а не маскальскія!..

- Беларускаму менту і рускае імя не ў падлу, - сказаў міліцыянт.

- Тады і прозвішча змяні, - буркнуў Крабіч. - Крабічавым запішыся. А лепш Крабінсонам, калі такі хітры...

Брат нічога на гэта не адказаў, толькі плячамі, як на дурату, паціснуў - і Крабіч, які быў яўна не ў настроі, перакінуўся на мяне.

- Ну, з чым прыйшоў? Амністыя мне?..

Напускное, паказное нахабства ягонае нічым не адрознівалася ад нахабства натуральнага.

- Піздзец табе, а не амністыя, - сказаў я, сядаючы, і спытаўся ў брата. - Колькі даюць за спробу наўмыснага?..

Міліцыянт адказаў, не задумваючыся:

- Колькі захочуць...

- Не ўгаварыў жыда? - з тым жа нахабствам, але з нахабствам заклапочаным спытаў Крабіч.

- Росцік не пры чым, ён не пісаў ніякай заявы. Шыгуцкі даў ход тваёй справе.

- Тады сапраўды піздзец, - падняў і паставіў пешку, не пахадзіўшы, брат-міліцыянт. - Шыгуцкі - сіла.

- У цябе конь пад боем, мудзіла! - ткнуў пальцам у дошку Крабіч. - Падла... А парыліся разам, пілі... - Крабіч падсунуў да мяне шклянку. - Будзеш?

- Не.

- Ну, не пі... - Алесь наліў сам сабе і, не запрашаючы брата, выпіў. - Выходзіць, дарма я Росціку патыліцу праламаў, Шыгуцкаму трэба было...

Брат глянуў на яго і крутнуў галавой. Наўрад ці з-за гарэлкі... Выглядаў ён рашучым, і я спытаў:

- Вы следчага Патапейку ведаеце?

- З большага. Мы ў розных службах.

- А ведаеце каго-небудзь, хто яго добра ведае?

- Можна знайсці...

- Пашукайце... Трэба спаткацца з ім праз некага са сваіх, каб з даверам...

Я, зразумела, думаў пра сябе, прымроіўшы раптам нейкі шанс на тое, што Патапейка, якога гэбэшнікі, забраўшы ў яго справу, адсунулі ўбок, мог і пакрыўдзіцца... А ўжо хто-хто, а ён дакладна ведаў, што Ігара Львовіча я не забіваў.

Сяргей думаў пра брата.

- Калі за гэтым Шыгуцкі, дык без толку... Што ў міліцыі, што ў пракуратуры ад аднаго прозвішча ягонага калоцяцца.

Крабіч загрыз гарэлку цыбулінай, цалкам цыбуліну без хлеба згрыз - і хоць бы паморшчыўся, ці слязіна выступіла...

- Ты чаго на вы да яго, да мента паганага?.. На хрэна наогул ён у ментах мне здаўся, калі дапамагчы не можа!..

Сяргей пахадзіў канём.

- Калі б не я, ты б даўно ўжо сядзеў. І шах табе ад майго каня пад боем...

Яны былі зусім не падобныя адзін на аднаго, гэтыя браты, брат-каталік і брат-гугенот. Для мяне куды лепей было б, каб Сяржук быў Алесем, а Алесь Сержуком.

- Красевіч табе прывітанне перадаваў, - сказаў я Алесю.

- Пайшоў ён...

- Чаго так?.. Ён жа прызнаўся табе, што любіць нацыяналістаў.

- Затое я не люблю.

- Каго?

- Нацыяналістаў!

Тут нават брат-міліцыянт здзівіўся:

- Во!.. А як сябе любіў.

Крабіч адышоў каралём.

- Сябе я люблю, хто мяне яшчэ палюбіць? І ёсць за што... А іх за што любіць?.. Ва ўладзе былі - здалі ўладу! Беларусь прасралі! Вольную прасралі Беларусь! Зноў кінулі пад маскалёў - і разбегліся, як пацукі!..

Ён проста бег мне насустрач...

- Ты ж з імі быў... - пачаў я, але Крабіч не даў дагаварыць.

- Ты ж з імі быў! А з кім быць было? Гэта ў вершах паэт адзін, як воўк, а ў жыцці трэба быць з некім! З братам, з табой, ці яшчэ з кім!.. Чаго я ў гэтым сярлівым Саюзе пісьменнікаў?..

- Бо сам сярун, - сказаў брат. - Зноў шах табе.

- Правільна, сярун! - нечакана згадзіўся Крабіч. - І яшчэ - каб з некім быць, хоць з імі... Вас у міліцыі гуляць у шахматы вучаць?..

- Серуноў вучаць біць... У міліцыі больш нацыяналістаў, чым у народным фронце.

- З чаго гэта?.. З гаўна?..

- З таго, з чаго ўсе злеплены... Але ў нас народу больш. Сто дваццаць тысяч. А народны фронт ваш выйдзе ў тры тысячы на вуліцу і галёкае: перамога!.. Адзін супраць сарака.

- Падлічыў?.. Раней у сто выходзілі...

- Раней мы вас і не білі, не заўважаў?.. Міліцыя - сама сіла, таму і любіць сілу.

- Мат табе, - змахнуў фігуры з дошкі Крабіч. - І не піздзі.

Сяргей сабраў шахматы.

- Да канца гуляюць, калі ўжо бяруцца... Да выніку. А ты, ды ўсе вы, раз - і фігуры з дошкі. З засранай уладай не гуляем... Ну і не гуляйце.

- Я паэт, - зноў наліў сябе Крабіч. - Сам з сабой гуляю... Табе гульні такія і не сніліся. Гульні жаданняў! Э, ды што з табой...

- Сплю спакойна, - адсунуў шахматную дошку на край стала Сяргей. - Мент любой уладзе патрэбны. Не тое, што паэт.

- Ды я ў сто разоў ім болей патрэбны, чым ты! - узвіўся Крабіч. - Толькі хрэн я ім дамся!..

Сяргей наліў сабе.

- Ты ўжо даўся... За пралом галавы і пры нацыянальнай уладзе судзяць, і пры антынацыянальнай. Пасадзяць і сядзець будзеш.

- Во... - прызваў мяне ў сведкі Крабіч. - І гэта брат кажа...

Ён відавочна нерваваўся... Калі яго пасадзяць за Росціка, ніякай гульні з гэтага не зробіш. Ні нацыянальнай, ні антынацыянальнай. Пасадзяць і сядзець будзе.

- Ну і сяду, - выпіў Крабіч. - Бі жыдоў, ратуй Расею... Цьфу!..

- Можа, і вам?.. - пытаючыся, наліў мне Сяргей. Я чокнуўся з ім: зноў сяброўскае кола...

- Красевіч праз Шыгуцкага абяцаў дамагчы вашаму брату. Калі брат яму дапаможа.

- І ў чым дапамагаць гэтаму підару?.. - спытаў, толькі цьфукам закусіўшы, Крабіч.

- У выбарах...

- Разам з табой?

- Разам са мной.

Крабіч вылупіўся на мяне:

- Ты што, ахрэнеў!?.

Іншай рэакцыі ад яго я і не чакаў, але побач быў брат-міліцыянт, які сказаў разважліва:

- Пра Красевіча я чуў ад сваіх... З яго ці не новага міністра нашага ляпіць збіраюцца. І калі ён возьмецца...

- Міністра? - перапытаў я. - Унутраных спраў?..

- А што нам да знешніх... - выпіў Сяргей і адразу выявіў свой інтарэс. - Вы як Красевіча ведаеце?..

"Як лох", - ледзь не кінуў я брату-міліцыянту. Бо думаў дагэтуль, што якраз Красевіч лох, калі згаджаецца ісці на выбары толькі дзеля правакацыі, а, значыць, пад раздачу...

Не ў дэпутаты яго на выбары запускаюць, а ў міністры. Толькі не адразу, бо хто Красевіч?..

Ніхто. Пешка.

Можна, канечне, і нікога міністрам прызначыць, такое было, але не глядзелася... Таму лепей пешку ў фігуры правесці - і шум-гам выбарчы, ды яшчэ са скандалам, для гэтага самае тое...

Заадно з правакацыяй.

Не ўсё лухта, што лухтой здаецца... І тым не менш іншы ў Панка інтарэс нейкі, не гэты - што яму да Красевіча? Гэбісту да мента...

- Як вас, ведаю, - адказаў я Сяргею, каб ён мацней стараўся звесці мяне з Патапейкам, і тут да мяне яшчэ адно дайшло: а чаго старацца?.. Што гэта дасць, калі ў Патапейкі начальнікам Красевіч будзе?.. Нічога не дасць. Патапейка зробіць не тое, на што настараецца ці Сяргей, ці хто заўгодна, а тое, што загадае Красевіч.

- Як я, ведае, - гідліва скрывіўся Крабіч. - А ўгаворвае...

Я бачыў, што ўгаварыць Крабіча амаль немагчыма, але і адступіцца не мог. Змагар Крабіч быў патрэбны мне, з ім на пару - гэта не аднаму, ён заслоніць мяне, прыкрые. Адным пытаннем: "А чаму на сцэне Крабіч?" - прыкрые...

- Я не прапаную табе агітаваць за Красевіча, - сказаў я, як мог спакайней. - Будзе канцэрт, выйдзеш, прачытаеш вершы, як сто разаў чытаў, і ўсё. Што тут такога?

Крабіч нахіліўся да мяне, дыхнуў цыбуляў:

- Ты каго за дурня лічыш?.. І думаць не думай, каб я ў гаўно ўступіў. Нават за золата.

- Ён падумае, - сказаў брат-міліцыянт.

Алесь порскнуў:

- Ага... Можа, ты за мяне думаць будзеш?..

- Што і раблю! - прыстукнуў брат кулаком па стале. - Вот жа ў нашай сям'і вырадак!.. Галаву чалавеку праламаў - і хоць бы раз да яго ў бальніцу схадзіў!

Не раз, відаць, яны пра гэта гаварылі... Я падтрымаў брата.

- Праўда што... Хоць бы бананы занёс...

- Жыд не малпа, - сказаў Крабіч.

Тое самае Росцік казаў. Блізкія яны, жыды з нацыяналістамі...

- Як там Росцік? - спытаў усё ж Крабіч.

- Папраўляецца... Я ж тлумачу табе, што не ў Росціку праблема. Няўжо не разумееш?..

- Зразумеў бы, каб праблема ў ім была. А так ён скажа, калі нават суд будзе, што без прэтэнзій - і ўсё. І нашто мне гаўно бананавае есці?.. Каб з табой на пару? Каб ты адзін не еў?..

Крабіч не дурань, угадаў - і я не стрываў.

- Ты ледзь не забіў Росціка! Ні за што, з-за дураты, з-за мазгоў адпітых! Чалавека, які валэндаўся з табой, спускаў табе ўсё: як жа, Крабіч геній! А дзе ты геній? У хаце пры браце? Ты падумаў хоць раз, на хрэна ты Росціку здаўся? А я з Росцікам не проста сябрую, я разам з ім на жыццё зарабляю! І як угаварыў яго не пісаць заяву, так магу і адгаварыць!..

Дакрыкваючы, я ўжо шкадаваў, што крычу... Крабіч толькі пераканаўся з майго крыку, што ўеў мяне, і пракінуў насмешліва:

- А... Ну, адгавары...

- Дарма вы так, у вас жа сяброўства даўняе... - адразу насцярожыўшыся, стаў на бок брата-паэта брат-міліцыянт. - Я ж сказаў: ён падумае...

- Ты сказаў - не я сказаў! - адрэзаў Крабіч. - Давай шахматы расстаўляй, утраіх у шахматы не гуляюць...

Мяне выстаўлялі з даўнім сяброўствам, як Лідзію Паўлаўну з пыльным фікусам.

- Свіння ты, Алесь Аляксандравіч... - крыўдануў я і падняўся, не чакаючы, пакуль пальцам пакажуць на дзверы, на што Крабіч сказаў ціха, як сам сабе:

- Свіння - не сука.

- А я, значыць, сука?.. - зашыпела са спратаў, з таго, што было ўтоена, не дагаворана, выпаўзла з цемры, што блукала між намі, закруцілася на пыльным фікусе крыўдлівая змяя. - Мы столькі гадоў разам... мы сябравалі... пілі, гулялі, песні пісалі... я з гразі, з рыгаў, з дзярма цябе выцягваў - і сука?.. І цяпер прыйшоў выцягнуць - і сука?..

Мусіць, яны абодва заўважылі, як змяя мне горла перахапіла...

- Прыйшоў і ідзі сабе, калі не п'еш... - пахадзіў хоць і не назад, але і не наперад, убок пахадзіў Крабіч. - Сам жа ведаеш, што не магу я, калі п'ю, а са мной морды цвярозыя!.. Так і здаецца, што ці менты, ці правакатары.

Тут ён зноў угадаў - прычым, пра нас з братам абодвух - і змяя за хвост сама сябе ўкусіла. Мне цісканула, ламанула ў скронях...

- Дзе ты бачыў ментоў цвярозых?.. - спытаў міліцыянт. Ён ужо не ведаў, што сказаць, каб мы зусім не разлаяліся.

- Выцягваючы, выцягвай... - яшчэ трохі збочыў Крабіч. - А шыпець на змеялова без толку...

Міліцыянт падняўся:

- Можа, вады?..

- Што з табой?.. - занепакоіўся Крабіч. - Ды сядай ты, сядзі, хрэн з ім усім і з імі ўсімі...

Я ўдыхнуў глыбей, выдыхнуў - і трохі адпусціла... На нейкі момант здалося, нібы галава ўскіпела, а цела застыла ў лядзяш. Няпроста быць сукай...

Больш як дзесяць гадоў таму, на трыццацігоддзе, Крабіч надпісаў мне кнігу, якая называлася "Бог змеялова".

"Ідучы, ідзі, а стоячы, стой.
Пакідаючы, пакідай, а вяртаючыся, вяртайся.
Жывучы, жыві, паміраючы, памірай,
А п'ючы,
Пі!..
І ўсіх, хто пакінуў,
І тых, хто вярнуўся,
Пасылай далёка, далей і далей, глыбей і глыбей, і яшчэ далей, і яшчэ глыбей -
Да самай-самай
ебені мацеры...
Твой крэўнік Крабіч".

Я сказаў тады: "Дык крэўнік жа - крэўны вораг", - і Крабіч спытаў: "А ты мне хто?.. - І абняў, калі я кнігу яму адкінуў. - Вучы мову крэўную. Жыві, у нас не Каўказ..."

Скрозь ламату ў скронях я нібыта нанава ўспомніў, на каго крыўдую без толку і з кім без толку лаюся... Паслаўшы Крабіча да той самай мацеры, я пакінуў яго на брата. Пасядзяць, пап'юць яшчэ і пра нешта дамовяцца, шахматысты. Страх турмы ў Крабічы, як ён ні выдурваецца, сядзіць. Турма - ебені маць, а не маці родная.

Ці няхай Крабіча пасадзяць, навошта мне яго ўгаворваць? І - душа мая ў блядзях! - на што?..